Zo hang je een plank waterpas op.

Pas de lijn waterpas, niet de plank.

De reflex is de plank omhoog te houden, er een waterpas op te leggen en af te tekenen waar hij uitkomt. Dat is de verkeerde volgorde, om een simpele reden: een plank is niet recht.

Hout werkt. Een grenen of eiken plank die vlak van de houthandel kwam heeft binnen enkele weken in een verwarmde kamer een kromming opgenomen, en een spaanplaatplank met melamine is vaak al krom uit de fabriek. Leg een waterpas midden op een plank met 3 mm bolling en je hebt de bolling gemeten, niet de muur. Zet de dragers op die meting en de plank staat werkelijk uit waterpas, precies zoveel als de plank krom was.

De volgorde is dus: een waterpas lijn op de muur uitzetten, de dragers op die lijn stellen, en de plank laten liggen waar hij ligt. Blijkt de plank zichtbaar krom, dan kun je hem omdraaien — bolling omhoog is beter dan omlaag, want de belasting drukt hem vlak in plaats van hem te verergeren — of vervangen. In beide gevallen heb je zijn gebrek niet in de bevestiging ingebakken.

Niets in de kamer is waterpas.

Dit is wat niemand noemt tot je het potlood in de hand hebt. In de meeste huizen loopt de vloer af, loopt het plafond de andere kant op af, en staat de bovendorpel van het raam scheef ten opzichte van beide. Een plank die in die kamer perfect waterpas hangt zal er niet waterpas uitzien. Hij ziet er scheef uit, want het oog beoordeelt een plank niet ten opzichte van de zwaartekracht, maar ten opzichte van de dichtstbijzijnde lange lijn.

De oplossing is niet waterpas opgeven, maar weten wanneer het oog wint:

• Waterpas wint zodra er dingen rollen. Keukenplanken, badkamerplanken, alles met flessen, blikken of ronde voorwerpen. Een plank die het oog behaagt en 0,8° scheef staat is een plank waarvan je spullen van de vloer raapt.
• Waterpas wint wanneer de plank ver van een referentielijn hangt. Een plank midden op een grote muur heeft niets dichtbij om mee vergeleken te worden, dus echt waterpas leest als juist.
• De kamer wint bij korte planken vlak onder een schuin element. Een nisplank 100 mm onder een plafond dat over de breedte van de nis 15 mm zakt oogt bij echt waterpas duidelijk scheef, omdat het oog de dichtlopende schaduwwig tussen die twee leest. Het verschil delen — de helft van de plafondhelling — is het gebruikelijke compromis, en dat is wat een goede monteur doet zonder erover te praten.

Meet de kamer voordat je beslist. Leg de telefoon op de vloer, op de vensterbank, en houd hem tegen de plafondlijn, en noteer wat elk aangeeft. Blijft alles binnen een paar tienden van een graad, dan speelt de kwestie niet en bouw je gewoon waterpas. Geeft het plafond 1,2° aan, dan weet je nu waar je tegenaan kijkt.

De dragerlijn aftekenen.

Je hebt een rechte lat nodig die iets langer is dan de plank, een potlood, en de waterpas met de bovenlibel aan en het bereik op ±2°. Kalibreer hem eerst op een vlak dat je vertrouwt.

1. Zet één streepje. Bepaal de hoogte die je wilt aan één uiteinde en teken die af. Weersta de neiging om aan beide uiteinden vanaf het plafond te meten — het plafond is juist wat je niet wilt kopiëren.
2. Houd de lat tegen het streepje. Zet één uiteinde van de bovenkant van de lat op het streepje en houd hem ruwweg horizontaal tegen de muur.
3. Leg de telefoon op de lat. Lange zijde langs de bovenkant van de lat, en draai het vrije uiteinde omhoog of omlaag tot de libel in het midden staat. Onthoud dat de bel naar het hoge uiteinde klimt: loopt hij naar rechts, laat dan het rechteruiteinde zakken.
4. Trek de lijn. Ga met het potlood langs de bovenkant van de lat terwijl die wordt vastgehouden. Met een tweede persoon gaat dit veel makkelijker; een schroef die licht is ingedraaid bij het afgetekende uiteinde, met de lat erop rustend, werkt als je alleen bent.
5. Zoek de bevestigingspunten. Ga nu langs die lijn op zoek naar stijlen, regels of metselwerk. Doe het in deze volgorde — een lijn die op de bevestigingen is afgestemd is een lijn die op het skelet van de muur is afgestemd, niet op jouw plank.

Is de plank langer dan ongeveer 1,5 m, controleer de lijn dan opnieuw nadat je hem hebt getrokken: leg de telefoon op het linkerderde en het rechterderde van de lijn en bevestig dat beide hetzelfde aangeven. Een lange lat met enige kromming heeft je rechte lijn stilletjes gebogen.

Een rij van meerdere planken.

De belangrijkste oorzaak van een boekenkast die dronken oogt is elke plank vanaf de plank erboven meten. Elke meting draagt een kleine fout, en in een keten meten telt ze allemaal dezelfde kant op bij elkaar op. Vier planken, elk 1,5 mm scheef in dezelfde zin, en de onderste zit er 6 mm naast: duidelijk zichtbaar.

Meet elke plank in plaats daarvan vanaf één referentie. Trek één waterpas lijn op de muur en teken vervolgens elke plankhoogte vanaf die ene lijn met een rolmaat af. De fouten blijven dan onafhankelijk en stapelen niet meer op. Controleer de laagste en de hoogste met de telefoon zodra ze zijn afgetekend, want dat zijn de twee die met de vloer en het plafond worden vergeleken.

Doorbuiging, en de voorkant hoog zetten.

Een belaste plank buigt door. Een plank van 18 mm op dragers met 800 mm tussenruimte, vol met een rij gebonden boeken, zakt in het midden zichtbaar door, en blijft maandenlang langzaam verder zakken terwijl het hout kruipt. Dat is geen waterpasfout en geen verstelling van de dragers verhelpt het: het antwoord is een dikkere plank, dragers dichter bij elkaar, of een lat langs de voorzijde gelijmd om hem te verstijven.

Wat waterpassen wel kan doen is de hoek van voor naar achter aanpakken. Veel plankdragers hebben aan de neus een kleine opzettelijke opwaartse knik, meestal ongeveer een graad, precies zodat de plank waterpas leest zodra hij belast is. Zet je het bovenvlak van zo’n drager waterpas in plaats van de muurlijn, dan eindig je met een plank die onder belasting naar voren kantelt. Bevestig op de muurlijn en controleer daarna met de telefoon de meting van voor naar achter zodra de plank ligt. Een heel lichte helling naar achteren is prima en vaak gewenst; elke helling naar voren niet.

Controleren als hij hangt.

Leg de telefoon op de plank zelf, gericht van links naar rechts, en lees af. Draai hem daarna op dezelfde plek om en lees opnieuw. Verschillen de twee, dan is dat verschil de fout van je instrument en ligt de waarheid ertussenin — de techniek staat in de hoofdgids.

Draai de telefoon vervolgens 90° en lees van voor naar achter. Verplaats hem daarna om beurten naar elk uiteinde van de plank. Vier metingen kosten een minuut en vangen de gevallen die één meting in het midden verbergt: een verwrongen plank, een drager die uit het stucwerk is getrokken, of een plank die over zijn lengte waterpas is maar naar voren kantelt.

Een afgewerkte plank binnen ±0,2° is zo goed als het instrument eerlijk kan vertellen, en ruim voorbij wat iemand zal zien. Alles onder 0,5° per meter — ongeveer 9 mm/m — oogt goed in een gewone kamer.

Schilderijen en tv-beugels.

Een schilderij aan één haak hoeft helemaal niet waterpas gezet te worden: het hangt aan een draad en vindt zijn eigen niveau, en het werk is ervoor zorgen dat het daar blijft. Twee haken, of een ringetje aan elke kant, is wat een waterpas lijn vereist, en dezelfde lattenmethode geldt.

Een tv-beugel verdient meer zorg dan een plank, want een scherm is een grote vlakke rechthoek die het oog rechtstreeks met het plafond en de plint vergelijkt. Zet de montagerail van de beugel waterpas op de muurlijn, hang het scherm op, en lees dan de bovenrand van het scherm zelf af, want de montagegaten van een scherm staan niet altijd haaks op de rand. Kantelbeugels controleer je met de kanteling ingesteld zoals je hem werkelijk wilt laten staan.

Bij een scherm bijt de spanning tussen kamer en zwaartekracht het hardst. Een televisie staat meestal onder een plafond en boven een meubel, en het oog gebruikt beide als referentie. Spreken die waterpas tegen, geef dan voorrang aan het meubel waar het scherm boven staat.